Kẻ gian có giả được giọng người thân thật không? Có. Mô hình nhân bản giọng nói (voice cloning) có thể tạo ra lời nói nghe giống một người cụ thể sau khi học từ những đoạn ghi âm khá ngắn, mà các đoạn ghi âm đó nhiều khi nằm công khai trên mạng. Cách chống hiệu quả lại rất cổ điển: một mật mã cả nhà thống nhất từ trước, và thói quen cúp máy rồi gọi lại.
Công nghệ này cũng có nhiều ứng dụng chính đáng như sách nói, hỗ trợ người khiếm thị, lồng tiếng, nên nó sẽ không biến mất. Phần dưới giải thích giọng nhân bản làm được gì và không làm được gì, kẻ gian lấy giọng ở đâu, và cách lập một quy tắc gia đình mà ông bà, bố mẹ thật sự dùng được.
Nhân bản giọng nói chạy thế nào, nói cho dễ hiểu?
Một hệ thống nhân bản giọng học hai thứ từ đoạn ghi âm: người đó nghe như thế nào (cao độ, âm sắc, giọng vùng miền, nhịp nói) và cách biến bất kỳ câu chữ nào thành lời nói mang những đặc điểm ấy. Hệ thống đời cũ cần ghi âm dài, sạch, trong phòng thu. Hệ thống hiện nay có thể bắt chước tới mức nghe ra được từ những mẫu ngắn hơn nhiều, nhất là khi tiếng rõ và người đó nói tự nhiên.
Trong các vụ lừa, công nghệ này xuất hiện theo hai cách. Cách thứ nhất: kẻ gian gõ sẵn kịch bản, hệ thống đọc lên bằng giọng đã nhân bản, rất hợp để gửi tin nhắn thoại. Cách thứ hai: công cụ chuyển giọng (voice conversion) biến giọng của chính kẻ gian thành giọng nạn nhân gần như tức thời, cho phép gọi điện trực tiếp. Chuyển giọng trực tiếp khó hơn, nghe thường đều đều hoặc hơi trễ.
Giọng lấy ở đâu? Video TikTok, Facebook, YouTube, các buổi livestream, tin nhắn thoại bị chuyển tiếp trong nhóm chat, lớp học online được ghi lại, thậm chí một cuộc gọi “nhầm số” mà kẻ gian cố kéo dài để nạn nhân nói nhiều. Các bạn trẻ hay đăng video nói chuyện là người dễ bị lấy giọng nhất, còn ông bà, cha mẹ của các bạn lại thường là người bị nhắm tới.
Những gì giọng nhân bản vẫn chưa làm được
Thứ giọng nhân bản không có là hiểu biết. Nó có thể nghe y như con trai mình, nhưng không biết chủ nhật vừa rồi cả nhà ăn gì, biệt danh chỉ người trong nhà gọi, hay mật mã cả nhà đã thống nhất. Khoảng trống ấy chính là nền móng của cách phòng vệ.
Giọng nhân bản cũng còn vụng khi phải giữ cảm xúc trong thời gian dài, khi gặp những chỗ luyến láy thanh điệu đặc trưng của tiếng Việt từng vùng, hay khi hỏi đáp qua lại tự nhiên. Kẻ gian lấp chỗ hở bằng tiếng ồn: khóc lóc, mạng rè, tiếng còi xe cấp cứu, rồi một “anh công an” giành lấy máy nói tiếp.
Những kịch bản lừa bằng giọng giả hay gặp
Cuộc gọi tai nạn. Con hoặc cháu bị tai nạn, đang nằm viện, cần tiền cấp cứu ngay. Giọng hoảng loạn, đường truyền ồn, đủ để che những chỗ chưa giống.
Người thân bị giữ. Người thân nói đang bị công an giữ, cần tiền nộp phạt hoặc “lo cho xong chuyện”, rồi đưa máy cho một người tự xưng là cán bộ.
Số điện thoại mới. Một tin nhắn thoại kiểu “điện thoại con hư rồi, số mới đây, lưu lại nha”, vài hôm sau mới hỏi tiền. Tin đầu tiên chỉ để số mới trông giống số quen.
Sếp nhắn thoại. Giọng giám đốc trong tin nhắn thoại Zalo hay Telegram bảo kế toán chuyển gấp cho nhà cung cấp. Tin nhắn thoại rất hợp để giả vì không phải nói chuyện qua lại.
“Xác minh” ngân hàng hay giao hàng. Một giọng thân thiện nhờ xác nhận thông tin hoặc đọc mã. Lúc này giọng giả có khi là giọng chung chung chứ không phải người quen, nhưng mục tiêu vẫn là mã OTP hay mật khẩu.
Cuộc gọi để thu giọng. Những cuộc gọi ngắn hỏi lặt vặt để mình nói “vâng”, “đúng rồi”, đọc tên và vài câu. Mục đích có thể là gom giọng để dùng sau, nên gặp khảo sát không rõ đầu đuôi thì cứ cúp máy.
Dặn giữ bí mật. Người gọi năn nỉ đừng nói với bố mẹ hay vợ chồng. Giữ bí mật là phần cốt lõi của kịch bản, vì chỉ cần thêm một cuộc gọi là lộ.
Tiền chuyển cho người lạ. Tiền luôn phải chuyển vào tài khoản người khác, “nhân viên bệnh viện”, “luật sư”, không bao giờ vào tài khoản của chính người thân. Riêng chi tiết đó đã đáng để dừng lại.
Lập mật mã gia đình sao cho cả nhà nhớ được
Mật mã chỉ có tác dụng khi được thống nhất trực tiếp, nhớ được lúc hoảng, và không bao giờ bị ghi lên mạng. Các bước dưới đây giữ cho nó thực tế.
- Thống nhất khi gặp mặt. Chọn trong bữa cơm gia đình hay lúc về thăm nhà, không bàn trong nhóm chat, vì chỉ một tài khoản bị chiếm là kẻ gian đọc được hết.
- Chọn từ lạ mà dễ nhớ. Hai từ đời thường không liên quan nhau là ổn, ví dụ một loại trái cây ghép với một món ăn vặt. Tránh tên thú cưng, ngày sinh và những gì có trên mạng xã hội.
- Quy định ai hỏi. Luật rất đơn giản: ai nhận cuộc gọi gấp có dính tới tiền thì người đó hỏi mật mã. Người gọi không tự nói ra trước, để kẻ gian không thể nghe lén mà học theo.
- Tập thử một lần. Đóng kịch nhẹ nhàng: một người gọi giả vờ cần tiền, người kia hỏi mật mã. Người lớn tuổi nhớ việc mình đã làm thử dễ hơn nhiều so với một quy tắc chỉ được nghe kể.
- Đi kèm gọi lại. Người gọi không nói được mật mã thì cúp máy, gọi số đã lưu của người đó hoặc gọi một người nhà khác. Không có ngoại lệ cho câu “điện thoại con hư”.
- Lộ thì đổi. Nếu mật mã từng bị nói ra trước người ngoài, bị gõ vào tin nhắn, hoặc đã dùng một lần trong chuyện khẩn cấp thật, thì chọn từ mới ở bữa cơm kế tiếp.
- Áp dụng cả ở công ty. Công ty nhỏ có thể thống nhất một câu xác minh, hoặc tốt hơn nữa, quy định mọi thay đổi về thanh toán phải được xác nhận qua một kênh thứ hai đã biết.
Khi dạy, nói rõ quy tắc này bảo vệ cả người gọi: “Nếu có ngày con gọi về lúc gặp chuyện, mẹ cứ hỏi mật mã. Con không giận đâu.”
Giữ giọng nói và tài khoản của chính mình
Giọng nói giờ là một dạng dữ liệu cá nhân có thể bị lạm dụng, nhưng coi mọi đoạn ghi âm là hiểm hoạ thì vừa không thực tế vừa không cần thiết. Mục tiêu thực dụng là bớt những mẫu giọng dài, rõ, công khai, và không để kẻ gian dùng tài khoản của mình để tiếp cận người nhà.
Nếu hay đăng video nói chuyện, nên để video cũ hoặc video đời tư ở chế độ bạn bè. Cẩn thận với cuộc gọi lạ cố kéo mình nói chuyện mà không rõ mục đích. Có người chọn để số lạ chuyển vào hộp thư thoại, nghe lời nhắn thấy hợp lý mới gọi lại.
Khoá chặt tài khoản nhắn tin bằng xác thực hai lớp. Nhiều vụ lừa giọng giả bắt đầu từ một tài khoản Zalo hay Facebook bị chiếm, vì tin nhắn thoại gửi từ tài khoản quen thì càng dễ tin. Thường xuyên xem danh sách thiết bị đang đăng nhập và không bao giờ đưa mã đăng nhập cho ai.
Nếu giọng hay tài khoản của mình đã bị dùng để lừa, báo ngay cho người quen qua kênh khác. Một tin nhắn ngắn nhờ mọi người bỏ qua mọi lời hỏi mượn tiền sẽ bảo vệ họ trong lúc mình lấy lại tài khoản. Nếu đã mất tiền, liên hệ ngân hàng ngay và trình báo công an.
Cuối cùng, nếu được chọn thì tránh các hình thức bảo mật dựa vào giọng nói. Nhận dạng bằng giọng ra đời từ trước khi nhân bản giọng trở nên dễ dàng; nếu ngân hàng hay nhà cung cấp có lựa chọn xác nhận qua ứng dụng hoặc passkey, đó thường là lựa chọn chắc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu ghi âm để nhân bản một giọng?
Tuỳ công cụ và chất lượng ghi âm. Có hệ thống bắt chước được từ đoạn ngắn, còn muốn nói chuyện dài cho giống thì cần nhiều tiếng sạch hơn. Cứ coi một video nói chuyện công khai là có thể đủ để làm một tin nhắn thoại ngắn.
Nghe kỹ có phân biệt được giọng nhân bản không?
Đôi khi được: cảm xúc đều đều, ngắt nghỉ lạ hay thanh điệu vùng miền hơi sai. Nhưng tiếng ồn và sự hoảng hốt che hết những chỗ đó, nên dựa vào mật mã và cuộc gọi lại thay vì đôi tai.
Bố mẹ quên mật mã thì sao?
Thì quy tắc gọi lại vẫn bảo vệ được: cúp máy, gọi số đã lưu hoặc gọi người nhà khác. Dán một tờ nhắc quy tắc, không ghi mật mã, cạnh chỗ để điện thoại cũng có ích.
Nhân bản giọng nói có phạm pháp không?
Bản thân công nghệ có nhiều ứng dụng chính đáng; dùng giọng người khác để lừa lấy tiền là hành vi lừa đảo. Quy định về sự đồng ý và dữ liệu cá nhân còn đang thay đổi, trường hợp cụ thể nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Có nên nghe máy số lạ không?
Nghe cũng được, nhưng đừng nói chuyện dài với người gọi không nêu rõ lý do. Nếu lo bị thu giọng, để số lạ vào hộp thư thoại rồi nghe lại là một thói quen hợp lý.
Công ty có dùng mật mã được không?
Có ích, nhưng quy trình còn chắc hơn: mọi lệnh thanh toán mới hoặc thay đổi đều xác nhận qua kênh thứ hai đã biết, và khoản lớn cần hai người duyệt.
