Nhìn bằng mắt có nhận ra cuộc gọi video deepfake không? Đôi khi được, nhưng không đáng tin. Công cụ ghép mặt theo thời gian thực giờ đã đủ sức đắp gương mặt người quen lên một người lạ ngay trong cuộc gọi trực tiếp, và những chỗ lỗi từng tố cáo chúng ngày càng khó thấy. Cách kiểm còn hiệu quả nằm ở quy trình: cúp máy, liên lạc lại với người đó qua kênh mình vốn tin, và không bao giờ chuyển tiền hay đọc mã OTP ngay trong cuộc gọi đang đòi việc đó.
Bài này nói các dấu hiệu hình ảnh đáng biết, vì sao chỉ dựa vào chúng là không đủ, và một thói quen ngắn đủ để dạy bố mẹ hay bộ phận kế toán trong năm phút.
Một cuộc gọi deepfake trực tiếp được dựng lên thế nào?
Một cuộc gọi deepfake trực tiếp cần ba thứ. Thứ nhất là nguyên liệu: ảnh và video của người bị giả mạo, thường lấy từ mạng xã hội công khai. Thứ hai là mô hình ghép mặt (face swap) hoặc điều khiển nét mặt, đắp gương mặt đó lên người đang ngồi trước camera của kẻ gian, từng khung hình một. Thứ ba là camera ảo (virtual camera), đưa hình đã chỉnh vào ứng dụng gọi video bình thường như thể đó là webcam thật. Ứng dụng không hề bị hack; nó chỉ nhận một hình ảnh giả.
Giọng nói thường được xử lý riêng. Có kẻ dùng giọng nhân bản, có kẻ im lặng rồi nhắn chữ, nhiều kẻ đổ cho mạng yếu. Ở Việt Nam, kiểu lừa được báo chí nhắc nhiều là tài khoản Facebook hoặc Zalo bị chiếm, nhắn cho người thân hỏi mượn tiền, rồi gọi video vài giây mờ nhoè để “chứng minh” là chính chủ. Cuộc gọi ngắn và kém nét là có chủ đích: vừa đủ xoá nghi ngờ, không đủ lâu để người nhận soi kỹ.
Chất lượng hình giả phụ thuộc nhiều vào điều kiện. Mô hình ghép mặt được huấn luyện chủ yếu trên ảnh chính diện, đủ sáng. Chúng yếu hơn khi gặp góc nghiêng, cử động nhanh, vật che ngang mặt, ánh sáng lạ và độ phân giải cao. Vì thế kẻ gian chuộng phòng tối, camera rung và cuộc gọi kết thúc thật nhanh.
Điều người phòng thủ cần biết: công sức để dựng một cuộc gọi giả đã giảm mạnh. Việc ngày trước cần phòng dựng và nhiều giờ xử lý thì nay một chiếc laptop chơi game cấu hình khá là chạy được. Không cần là người nổi tiếng mới bị giả mạo; vài chục đoạn clip công khai có mặt mình có thể đã đủ để dựng vài giây trông như thật.
Nói vậy không có nghĩa cuộc gọi nào giật, mờ cũng là giả. Gọi bằng 4G chập chờn thì hình đứng, hình nhoè là chuyện thường ngày. Chỗ bất thường trên hình là lý do để kiểm lại, chưa phải bằng chứng để kết luận.
Dấu hiệu nhìn thấy, nghe thấy — và giới hạn của chúng
Đường viền quanh mặt. Để ý chỗ mặt tiếp giáp tóc, tai và cổ. Viền nhoè, viền chập chờn, hoặc màu da đổi khác ở đường quai hàm có thể là dấu vết ghép mặt. Giới hạn: mạng yếu làm hình bị nén cũng gây nhoè tương tự.
Đưa tay ngang qua mặt. Nhờ người bên kia đưa tay chậm qua mặt hoặc chạm vào mũi. Trước đây nhiều mô hình sẽ chớp giật hoặc lộ mặt thật trong tích tắc. Công cụ mới đã xử lý tốt hơn, nên qua được bước này cũng chưa chứng minh được gì.
Quay hẳn sang một bên. Bảo họ quay đầu sang ngang và giữ yên vài giây. Góc nghiêng khó giả hơn vì dữ liệu huấn luyện phần lớn là mặt chính diện. Quan sát xem khuôn mặt có méo, bẹt hay chạy chậm hơn chuyển động của đầu không.
Môi và tiếng lệch nhau. Khẩu hình không khớp tiếng nói, nhất là các âm phải mím môi như b, m, p, là điểm đáng ghi nhận. Nhưng mạng trễ cũng gây ra y như vậy, nên phải so với cả cuộc gọi.
Mắt, kính và răng. Chớp mắt đều đều như máy, ánh phản chiếu trên mắt kính không khớp với căn phòng, hay hàm răng nhoè thành một khối là những lỗi kinh điển. Đây cũng là những chỗ nhà làm công cụ sửa đầu tiên.
Ánh sáng đứng yên. Người bên kia đi lại gần cửa sổ hay bóng đèn mà ánh sáng trên mặt vẫn y nguyên thì có thể khuôn mặt được tạo tách rời khỏi khung cảnh xung quanh.
Câu chuyện né kiểm chứng. Điện thoại hư, camera hỏng, sắp hết pin, đang bận không nói lâu được, đừng kể với ai. Đây không phải dấu hiệu hình ảnh, nhưng lại xuất hiện đều đặn nhất, vì kẻ gian cần cuộc gọi càng ngắn càng tốt.
Giục làm ngay trong cuộc gọi. Bất cứ yêu cầu nào chuyển tiền, đọc mã OTP, cài ứng dụng hay chia sẻ màn hình ngay trong chính cuộc gọi đó mới là cờ đỏ thật sự. Người thân hay sếp thật hoàn toàn chờ được mười phút để mình gọi lại.
Thói quen kiểm chứng năm phút — cách thật sự hiệu quả
Soi hình có thể bị qua mặt; quy trình thì khó qua mặt hơn nhiều. Nên thống nhất thói quen này với gia đình, đồng nghiệp từ trước khi cần dùng tới.
- Nói sẽ gọi lại. Dùng một câu trung tính như “Để con gọi lại số quen nha.” Người thật hiếm khi phản đối. Kẻ gian thường gạt đi, hoặc bịa ra lý do số đó không gọi được.
- Cúp máy, gọi số đã lưu từ trước. Gọi số đã có trong danh bạ từ trước cuộc trò chuyện này, không phải số được gửi trong tin nhắn. Tài khoản mạng xã hội bị chiếm thì kẻ gian nắm tài khoản đó, chứ không nắm SIM của người thân.
- Hỏi điều không có trên mạng. Một chi tiết trong đám giỗ hay đám cưới gần nhất của nhà, tên con chó hồi nhỏ, bữa ăn chung lần trước. Tránh hỏi ngày sinh hay quê quán vì rất dễ tra ra.
- Kéo thêm người thứ hai. Gọi vợ, chồng, anh chị em hoặc đồng nghiệp có cách liên lạc riêng với người đó. Rất nhiều vụ lừa đổ vỡ chỉ vì có thêm một người biết chuyện.
- Hoãn chuyện tiền, không hoãn sự quan tâm. Kể cả khi mọi thứ có vẻ ổn, vẫn chỉ chuyển tiền theo cách làm quen thuộc. Gấp gáp là chiến thuật; chuyện khẩn cấp thật thường chịu được vài phút chậm trễ.
- Lỡ chuyển rồi thì gọi ngân hàng ngay. Đề nghị ngân hàng tìm cách chặn hoặc truy vết giao dịch, rồi trình báo công an kèm ảnh chụp màn hình, số tài khoản và thời điểm cuộc gọi. Lúc này nhanh quan trọng hơn ngại.
Với bố mẹ lớn tuổi, chép mấy bước này ra tờ giấy dán cạnh chỗ để điện thoại. Lúc hoảng, người ta làm theo thói quen chứ không nhớ bài báo đọc tháng trước.
Giảm nguy cơ bị giả mạo mà không cần bỏ mạng xã hội
Không ai chặn hoàn toàn được việc người khác làm hình giả của mình, nhưng có thể khiến việc đó khó hơn và kém tác dụng hơn. Việc có lợi nhất là giữ chặt những tài khoản mà kẻ gian hay chiếm để mở màn câu chuyện. Bật xác thực hai lớp cho Facebook, Zalo, email và ứng dụng ngân hàng, ưu tiên ứng dụng xác thực hoặc passkey thay vì chỉ dựa vào tin nhắn SMS, và định kỳ xem có thiết bị lạ nào đang đăng nhập không.
Thứ hai, cân nhắc lượng video rõ mặt, rõ tiếng mình đang để công khai. Không cần xoá sạch. Chỉ cần chuyển các album cũ và video nói chuyện dài sang chế độ bạn bè là đã bớt đi nguyên liệu dễ lấy cho người lạ.
Thứ ba, nói trước với người thân điều mình sẽ không bao giờ làm. Một tin nhắn trong nhóm gia đình kiểu “Con không bao giờ hỏi mượn tiền qua gọi video; nếu có, cứ gọi lại số của con” biến nỗi lo mơ hồ thành một quy tắc ai cũng làm theo được.
Quy tắc gọi lại cho doanh nghiệp, và giới hạn của công cụ phát hiện
Với doanh nghiệp, cách nghĩ này nâng lên thành quy định: không lệnh chi nào được duyệt chỉ dựa vào một cuộc gọi, dù gương mặt trên màn hình là giám đốc. Quy định gọi lại bằng văn bản bảo vệ nhân viên cấp dưới, vì họ viện dẫn được quy định thay vì phải tự nghi ngờ chính sếp mình.
Công cụ phát hiện deepfake đã có và sẽ còn tốt lên, nhưng chưa phải thứ người bình thường dựa vào được giữa một cuộc gọi. Lúc này, hàng rào chắc nhất vẫn là chậm lại một nhịp và kiểm qua kênh thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Deepfake có làm trực tiếp trong cuộc gọi video được không?
Có. Phần mềm ghép mặt thời gian thực sửa được hình từ webcam ngay trong cuộc gọi, dù chất lượng giảm khi người trong hình cử động nhiều, quay nghiêng hoặc khi ánh sáng tốt.
Bảo người kia quay nghiêng còn lộ deepfake không?
Đôi khi vẫn lộ vì góc nghiêng khó dựng hơn, nhưng công cụ mới đã khá hơn nhiều. Xem đó là gợi ý, và vẫn nên gọi lại số quen để chắc chắn.
Có ứng dụng nào tự phát hiện cuộc gọi deepfake không?
Có một số công cụ phát hiện, chủ yếu dành cho doanh nghiệp và giới nghiên cứu, độ chính xác lên xuống theo từng kiểu giả mới. Với cuộc gọi thường ngày, thói quen gọi lại đáng tin hơn mọi phần mềm.
Sao kẻ gian vẫn dùng video dù có thể bị phát hiện?
Vì vài giây thấy mặt người quen đủ làm phần đông người nhận hết nghi, nhất là khi đang lo. Cuộc gọi cố tình ngắn và mờ để không ai kịp soi.
Lỡ chuyển tiền rồi thì làm gì trước tiên?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng để yêu cầu chặn hoặc truy vết giao dịch, sau đó trình báo công an kèm thông tin giao dịch và ảnh chụp màn hình. Đừng trả phí cho bất kỳ ai hứa “lấy lại tiền giúp”.
Có nên ngừng đăng video có mặt mình không?
Không nhất thiết. Chuyển video dài, rõ mặt sang chế độ bạn bè giúp bớt nguyên liệu, nhưng khoá chặt tài khoản bằng xác thực hai lớp mới là việc quan trọng hơn.
