Nội dung làm bằng AI thuộc về ai? Ở nhiều nước, quyền tác giả chỉ bảo hộ tác phẩm do con người sáng tạo, nên thứ gần như hoàn toàn do AI tạo ra có thể không được bảo hộ quyền tác giả, kể cả khi điều khoản của công cụ ghi rằng mình “sở hữu” kết quả. Mình càng góp nhiều lựa chọn sáng tạo thật sự như chọn lọc, sắp xếp, chỉnh sửa thì vị thế càng chắc, nhưng luật chơi vẫn đang được định hình.
Bài này giải thích các ý chính bằng ngôn ngữ dễ hiểu cho người làm thiết kế, tiếp thị và chủ doanh nghiệp nhỏ. Đây không phải tư vấn pháp lý: với hợp đồng, tranh chấp hay dự án giá trị lớn, nên hỏi luật sư am hiểu sở hữu trí tuệ.
Vì sao tác giả là con người là ý then chốt của bản quyền với AI?
Hệ thống quyền tác giả được thiết kế xoay quanh con người. Nó ghi nhận lựa chọn sáng tạo của một người: chữ được chọn, bố cục một bức ảnh, cách phối một bài hát. Phần lớn hệ thống pháp luật, trong đó có Việt Nam, mô tả tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Công cụ AI không khớp gọn vào bức tranh đó.
Ở Mỹ, cơ quan bản quyền đã nêu quan điểm rằng phần nội dung do AI tạo mà không có đủ sự kiểm soát của con người thì không được đăng ký, còn phần đóng góp của con người trong cùng tác phẩm thì có thể được. Toà án ở đó cũng đã bác các nỗ lực ghi một hệ thống AI là tác giả. Các nước khác đang ở những giai đoạn khác nhau, có nơi có điều khoản cũ về tác phẩm do máy tính tạo ra và nay đang được diễn giải lại.
Thế nào là đóng góp đủ của con người mới là chỗ khó. Gõ một câu lệnh một dòng thường được xem là đưa ra ý tưởng chứ chưa phải tạo ra cách thể hiện. Chọn trong nhiều kết quả, ghép chúng lại, vẽ đè từng phần, viết lại văn bản nhiều, hoặc chỉ dùng AI cho một chi tiết trong một tác phẩm lớn do người làm, đều làm tăng phần tác giả là con người, nhưng không có ngưỡng rõ ràng nào.
Lỗ hổng “tác giả là con người” có ý nghĩa gì với doanh nghiệp
Điều này tạo ra một lỗ hổng rất thực tế cho doanh nghiệp. Nếu logo hay câu khẩu hiệu gần như do AI làm hết, có thể rất khó ngăn đối thủ sao chép. Đó là lý do chính đáng để giao các tài sản thương hiệu quan trọng cho nhà thiết kế là người thật phát triển, AI chỉ dùng để thử hướng.
Vì quan điểm các nước còn đang thay đổi, mọi bản tóm tắt, kể cả bài này, chỉ nên xem là điểm xuất phát. Cần bảo hộ ở nước nào thì xem hướng dẫn hiện hành của cơ quan quản lý bản quyền ở nước đó.
Điều khoản dịch vụ của công cụ AI thật ra quyết định những gì?
Điều khoản sở hữu. Nhiều nhà cung cấp AI ghi rằng giữa hai bên, người dùng sở hữu kết quả. Đó là lời cam kết theo hợp đồng của nhà cung cấp; nó không thể tạo ra quyền tác giả ở chỗ luật không công nhận.
Quyền dùng cho mục đích thương mại. Gói miễn phí đôi khi hạn chế dùng thương mại hoặc bắt ghi nguồn. Đọc điều khoản hiện hành của đúng gói mình đang dùng, vì chúng thay đổi.
Quyền ngược lại cho nhà cung cấp. Có điều khoản cho phép nhà cung cấp dùng dữ liệu đầu vào và kết quả của mình, ví dụ để cải thiện dịch vụ. Kiểm điều này trước khi tải tài liệu của khách hàng lên.
Cam kết bồi hoàn. Một số gói doanh nghiệp hứa đứng ra bảo vệ khách khi bị kiện bản quyền vì kết quả AI, thường kèm điều kiện như không tắt bộ lọc an toàn. Biết rõ điều kiện trước khi trông cậy vào lời hứa đó.
Giới hạn nội dung. Điều khoản thường cấm tạo nội dung xâm phạm quyền người khác hoặc mạo danh người thật. Vi phạm có thể bị khoá quyền dùng công cụ, chưa kể rủi ro pháp lý.
Kết quả không độc quyền. Người dùng khác có thể nhận được kết quả rất giống từ câu lệnh tương tự. Không thể mặc định kết quả là độc nhất, điều này rất quan trọng với logo và nhận diện thương hiệu.
Luật của nền tảng. Trang bán ảnh, dịch vụ in theo yêu cầu, kho ứng dụng đều có chính sách riêng về nội dung AI, thường bắt khai báo. Phải theo luật của nền tảng chứ không riêng luật của công cụ.
Luật áp dụng và cập nhật. Điều khoản ghi rõ áp dụng luật nước nào và có thể thay đổi sau khi thông báo. Lưu lại bản điều khoản đang có hiệu lực khi làm những sản phẩm quan trọng.
Tranh chấp dữ liệu huấn luyện và rủi ro trong kết quả AI
Quyền sở hữu mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là kết quả đó có xâm phạm quyền của người khác hay không.
| Rủi ro | Nghĩa là gì | Thói quen nên có |
|---|---|---|
| Kết quả giống tác phẩm có sẵn | Ảnh hay đoạn văn được tạo ra có thể rất gần một tác phẩm cụ thể đang được bảo hộ, nhất là ảnh nổi tiếng hoặc khi câu lệnh có tên hoạ sĩ. | Tránh đưa tên hoạ sĩ còn sống hay tên tác phẩm nổi tiếng vào câu lệnh; tìm ngược các hình quan trọng trước khi đăng. |
| Nhân vật và nhãn hiệu | Công cụ có thể tái tạo nhân vật, logo hay kiểu dáng sản phẩm nổi tiếng thuộc về người khác. | Không dùng nhân vật, thương hiệu dễ nhận ra trong tài liệu thương mại khi chưa được cấp phép. |
| Hình ảnh, giọng nói người thật | Gương mặt và giọng của người thật kéo theo vấn đề quyền nhân thân, quyền riêng tư, tách biệt với bản quyền. | Xin đồng ý bằng văn bản trước khi dùng mặt hay giọng của bất kỳ ai, kể cả nhân viên công ty. |
| Các vụ kiện dữ liệu huấn luyện | Nhà văn, hoạ sĩ, nhà xuất bản ở nhiều nước đã kiện công ty AI vì dùng tác phẩm của họ để huấn luyện; nhiều vụ chưa ngã ngũ. | Theo dõi diễn biến; với việc thương mại nhạy cảm, ưu tiên công cụ công khai dùng dữ liệu có bản quyền. |
| Văn bản chép lại nguồn | Văn bản tạo ra có thể lặp lại câu chữ của nguồn khác hoặc nêu thông tin không ghi xuất xứ. | Kiểm các đoạn quan trọng bằng công cụ dò đạo văn và tự bổ sung nguồn. |
| Giấy phép mã nguồn | Trợ lý lập trình có thể gợi ý đoạn mã giống mã nguồn mở đang chịu giấy phép kèm điều kiện. | Bật bộ lọc mã trùng nếu có và rà giấy phép với những đoạn mã lớn. |
Không rủi ro nào ở trên khiến kết quả AI trở nên vô dụng. Chúng chỉ nhắc rằng người đăng tải vẫn là người chịu trách nhiệm về thứ được đăng.
Thói quen giúp người sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ tự bảo vệ
Ghi lại đơn giản cách làm ra những sản phẩm quan trọng: câu lệnh, các kết quả đã chọn và phần chỉnh sửa sau đó. Nếu một ngày quyền sở hữu bị đặt câu hỏi, hồ sơ về các lựa chọn của con người là bằng chứng tốt nhất.
Với tài sản thương hiệu cốt lõi, dùng AI làm điểm khởi đầu rồi để người thật phát triển bản cuối. Với logo, có thể dùng AI để thử vài hướng, sau đó nhờ nhà thiết kế vẽ lại từ đầu ý tưởng được chọn.
Minh bạch với khách hàng. Ghi rõ trong báo giá hoặc hợp đồng là có dùng công cụ AI hay không, ai sở hữu kết quả và mình cam kết những gì. Khách hàng ngày một hay hỏi chuyện này, và sự bất ngờ làm mất lòng tin nhiều hơn bản thân công cụ.
Tôn trọng người sáng tạo khác kể cả khi luật còn chưa rõ. Không bắt chước phong cách của một hoạ sĩ còn sống được nêu tên cho việc thương mại, ghi nguồn đầy đủ và trả tiền cho tư liệu có bản quyền là cách làm tử tế, bất kể các vụ kiện kết thúc ra sao.
Khi tiền bạc hay uy tín lớn, như một chiến dịch quảng bá lớn, một hợp đồng xuất bản hay một vụ tranh chấp sao chép, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ. Một buổi tư vấn ngắn rẻ hơn nhiều so với phải làm lại thương hiệu sau xung đột.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh làm bằng AI có được bảo hộ quyền tác giả không?
Tuỳ quốc gia và tuỳ mức đóng góp sáng tạo của con người trong tác phẩm. Ảnh do AI tạo hoàn toàn có thể không đủ điều kiện ở nơi đòi hỏi tác giả là con người, còn phần mình chỉnh sửa, sắp xếp thì có thể được bảo hộ.
Công ty AI nói kết quả thuộc về mình thì yên tâm được chưa?
Điều khoản đó nghĩa là nhà cung cấp không đòi quyền, nhưng không bảo đảm được việc bảo hộ pháp lý hay chuyện kết quả không xâm phạm tác phẩm người khác. Người đăng tải vẫn chịu trách nhiệm.
Dùng AI bắt chước phong cách hoạ sĩ nổi tiếng có hợp pháp không?
Bản thân phong cách thường không được bảo hộ, nhưng kết quả sao chép tác phẩm cụ thể thì có thể xâm phạm, còn bắt chước hoạ sĩ còn sống để kiếm tiền thì vướng chuyện đạo đức và uy tín. Với việc thương mại, đừng đưa tên hoạ sĩ vào câu lệnh.
Có phải ghi rõ nội dung do AI tạo không?
Một số nền tảng và một số luật đã yêu cầu gắn nhãn, nhất là ảnh trông như thật, nội dung quảng cáo hoặc chính trị, và phạm vi quy định đang mở rộng. Kể cả khi không bắt buộc, minh bạch với khách hàng và người xem vẫn giúp giữ lòng tin.
Kết quả AI vi phạm bản quyền thì ai chịu trách nhiệm?
Thường là cá nhân hoặc doanh nghiệp đăng tải, bán sản phẩm đó, dù hợp đồng và điều khoản bồi hoàn có thể chuyển bớt một phần chi phí. Khi có tranh chấp thật, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
