Trước khi mua công tắc thông minh cho nhà ở Việt Nam, hãy mở thử một hộp công tắc (đã ngắt cầu dao) hoặc hỏi thợ điện: nhiều nhà cũ chỉ kéo dây pha (dây nóng) qua công tắc, không có dây trung tính (dây nguội), nên loại công tắc bắt buộc có dây trung tính sẽ không chạy. Có loại không cần dây trung tính, nhưng dễ nháy hoặc sáng mờ với bóng LED công suất nhỏ. Với tải nặng như bình nóng lạnh và điều hoà, phải dùng thiết bị có định mức cao hơn hẳn công suất máy, hoặc khởi động từ (contactor) do thợ điện có tay nghề lắp, tuyệt đối không dùng ổ cắm thông minh loại nhỏ.
Công tắc thông minh là một trong những nâng cấp đã nhất trong nhà, vì vẫn giữ công tắc tường mà ông bà, khách khứa quen dùng, lại thêm điều khiển bằng app và giọng nói. Nó cũng là nâng cấp dễ dính tới điện lưới, quá nhiệt và nguy cơ cháy nhất nếu chọn hay lắp cẩu thả.
Vì sao chuyện dây trung tính phải tính đầu tiên
Công tắc thường rất đơn giản: nó ngắt dây pha để tắt đèn, bản thân không cần điện. Công tắc thông minh là một máy tính tí hon có gắn sóng, nó cần một chút điện liên tục, kể cả khi đèn tắt, để lắng nghe lệnh từ app.
Cách cấp điện gọn nhất là trong hộp công tắc có cả dây pha lẫn dây trung tính. Nhiều căn hộ mới và nhà vừa đi lại điện có sẵn. Còn rất nhiều nhà cũ, và không ít công trình sửa vội, chỉ kéo dây pha xuống công tắc, dây trung tính đi thẳng lên đèn. Mở hộp ra có khi chỉ thấy đúng hai sợi.
Công tắc thông minh không dây trung tính giải bài toán này bằng cách cho một dòng điện cực nhỏ chạy qua bóng đèn để nuôi chính nó. Với bóng sợi đốt ngày xưa thì không thấy gì. Với bóng LED công suất nhỏ bây giờ, dòng điện nhỏ đó có thể làm bóng sáng mờ hoặc nháy khi lẽ ra phải tắt. Hãng thường bán kèm một linh kiện tụ bù gắn ở chỗ đèn để khắc phục, lại thêm một việc cho thợ điện.
Vậy bước đầu tiên không phải chọn hãng. Mà là xem nhà mình có dây gì. Ngắt cầu dao, tháo mặt một công tắc ra nhìn, hoặc nhờ thợ điện kiểm một lượt nhiều hộp, vì mỗi phòng, mỗi tầng có thể đi dây khác nhau.
Chọn thiết bị cho khớp với tải
Đọc dòng điện hay công suất định mức trên từng thiết bị. Mỗi công tắc, rơ-le, ổ cắm thông minh đều có tải tối đa. Dùng thấp hơn mức đó một khoảng thoải mái, đừng sát nút.
Mạch đèn là trường hợp dễ. Phần lớn công tắc tường thông minh làm cho đèn. Kiểm tra mỗi nút điều khiển bao nhiêu bóng và bóng LED có tương thích không.
Bình nóng lạnh là tải nặng. Bình nóng lạnh kiểu chứa ăn điện lớn trong thời gian dài. Dùng thiết bị ghi rõ định mức cho loại tải này, hoặc khởi động từ điều khiển bằng rơ-le thông minh, do thợ điện lắp.
Điều hoà cần cẩn thận riêng. Ngắt điện đột ngột điều hoà không phải ý hay. Nhiều nhà điều khiển qua bộ phát hồng ngoại hoặc mô-đun Wi-Fi của chính máy, thay vì bật tắt nguồn.
Máy bơm, động cơ có dòng khởi động cao. Máy bơm nước trên sân thượng hay ngoài sân ăn điện vọt lên một lúc khi khởi động. Chọn rơ-le định mức cho tải động cơ.
Quạt trần cần bộ điều khiển dành cho quạt. Dimmer thường hay công tắc đèn có thể làm hỏng động cơ quạt hoặc gây kêu ù. Dùng bộ điều khiển thiết kế cho quạt.
Đừng nối chùm ổ cắm thông minh với ổ kéo dài. Cắm máy sưởi vào ổ thông minh rồi cắm tiếp vào ổ chia giá rẻ là nhân đôi nguy cơ quá nhiệt.
Sờ thử độ nóng trong mấy tuần đầu. Mặt công tắc hay ổ cắm ấm lên khi sờ là dấu hiệu cảnh báo. Tắt đi và nhờ người kiểm tra.
Các tình huống hay gặp và cách thường dùng được
Dùng làm điểm khởi đầu khi bàn với thợ điện, không thay được thợ điện.
| Tình huống | Thường dùng được | Cần để ý |
|---|---|---|
| Hộp công tắc có cả dây pha và trung tính | Công tắc thông minh loại cần dây trung tính | Độ sâu hộp; có loại công tắc thông minh khá dày |
| Hộp công tắc chỉ có dây pha | Công tắc không dây trung tính, có thể kèm tụ bù ở đèn | Bóng LED nhỏ nháy hoặc sáng mờ |
| Công tắc cầu thang hai chiều | Công tắc thông minh hỗ trợ đấu hai chiều, hoặc một công tắc thông minh kèm nút không dây đi cặp | Trộn hãng; đấu sai có thể làm một đầu không còn tác dụng |
| Nhà tắm hoặc ngoài trời | Đặt công tắc ngoài vùng ướt, hoặc loại chịu ẩm | Hơi nước đọng và nước bắn; tuyệt đối không lắp công tắc thường trong khu vực tắm |
| Bình nóng lạnh hoặc máy bơm | Rơ-le hoặc khởi động từ định mức lớn, lắp trong tủ điện | Thiết bị thiếu định mức bị quá nhiệt; đấu sai |
| Nhà thuê, không đổi được dây | Bóng đèn thông minh, ổ cắm thông minh cho tải nhỏ, nút bấm không dây chạy pin | Tắt công tắc tường là bóng thông minh mất điều khiển |
Lắp đặt an toàn, từng bước
Nếu chưa có kinh nghiệm với điện lưới, phần an toàn duy nhất mình tự làm là bước đầu và bước cuối. Mọi thứ ở giữa giao cho thợ điện có tay nghề.
- Lên kế hoạch mạch và tải. Liệt kê từng công tắc, nó điều khiển gì, số lượng và loại bóng, các thiết bị công suất lớn. Đánh dấu cái nào muốn tự động hoá.
- Ngắt đúng cầu dao và thử điện. Dùng bút thử điện để chắc dây đã hết điện. Nhãn trên tủ điện thường ghi sai.
- Kiểm tra hộp và dây. Xác nhận có dây trung tính, hộp đủ sâu, dây còn tốt. Vỏ dây cũ giòn, nứt thì thay, đừng tận dụng.
- Lắp đúng y sơ đồ trong sách hướng dẫn. Các cọc đấu có ghi rõ pha, trung tính và tải. Đấu ngược có thể làm hỏng thiết bị hoặc để phần nào đó còn điện khi đã tắt.
- Kiểm tra thiết bị chống dòng rò. Bảo đảm mạch có cầu dao chống giật (thiết bị chống dòng rò) còn hoạt động, bấm nút thử của nó.
- Đóng điện và ghép nối. Ghép công tắc với app, rồi thử cả nút bấm trên tường lẫn điều khiển trên app nhiều lần.
- Theo dõi mấy tuần đầu. Để ý đèn nháy, nóng, kêu rè hay rớt kết nối không rõ lý do, và ngưng dùng thiết bị nào có biểu hiện đó.
Lối đi cho người thuê nhà và người cẩn thận
Thuê nhà, hoặc đơn giản là không muốn đục tường, vẫn làm được khá nhiều mà không động tới dây điện. Bóng đèn thông minh vặn vào đui có sẵn và điều khiển bằng app. Ổ cắm thông minh hợp với đèn bàn, quạt, nồi cơm điện, sạc điện thoại trong phạm vi định mức. Nút bấm không dây chạy pin dán ở đâu cũng được và kích hoạt các kịch bản.
Cái vướng của bóng thông minh là con người: thế nào cũng có người theo thói quen tắt công tắc tường, thế là bóng mất kết nối. Một nắp che công tắc đơn giản, hoặc một nút không dây gắn ngay bên cạnh, giải quyết được phần lớn. Cũng nên dặn người nhà và khách công tắc nào thì cứ để bật.
Đi đường nào thì cũng mua ở nơi bán uy tín và tìm chứng nhận an toàn phù hợp với Việt Nam. Công tắc siêu rẻ không rõ thương hiệu có thể dùng rơ-le và nhựa kém chất lượng, đúng thứ mình không muốn nằm trong tường. Nhiều vụ cháy điện bắt đầu lặng lẽ sau một mặt công tắc.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết hộp công tắc có dây trung tính?
Ngắt cầu dao, tháo mặt công tắc ra xem: hộp chỉ có hai sợi dây vào một công tắc đơn thường là không có dây trung tính. Không chắc thì nhờ thợ điện kiểm, vì màu dây không phải lúc nào cũng đi đúng quy ước.
Vì sao đèn LED nháy khi lắp công tắc thông minh?
Công tắc không dây trung tính cho một dòng nhỏ chạy qua bóng để nuôi chính nó, làm bóng LED công suất nhỏ sáng mờ hoặc nháy. Thêm tụ bù ở đèn, hoặc dùng loại có dây trung tính, thường là hết.
Điều khiển bình nóng lạnh bằng ổ cắm thông minh được không?
Chỉ được nếu thiết bị ghi rõ định mức chịu được tải đó, mà phần lớn ổ cắm thông minh loại nhỏ thì không. Rơ-le hoặc khởi động từ loại lớn do thợ điện lắp là đường an toàn hơn.
Mất internet thì công tắc thông minh có dùng được không?
Nút bấm vật lý vẫn dùng được, và hệ thống điều khiển cục bộ có thể vẫn chạy kịch bản. Điều khiển bằng app khi ở ngoài nhà thường ngưng cho tới khi có mạng lại.
Tự lắp công tắc thông minh được không?
Chỉ khi mình thạo đi điện lưới và quy tắc an toàn. Với đa số người, tự lên kế hoạch rồi để thợ điện có tay nghề lắp là cách cân bằng an toàn.
