Blockchain chỉ đáng dùng cho truy xuất nguồn gốc khi nhiều doanh nghiệp không hoàn toàn tin nhau cùng cần chung một bộ hồ sơ mà không bên nào lặng lẽ sửa được. Nếu chỉ một công ty, hoặc một nền tảng mà mọi bên đều tin, giữ sổ sách, thì một cơ sở dữ liệu vận hành tốt, có nhật ký thay đổi, thường làm được việc nhanh hơn và rẻ hơn. Trường hợp nào thì khó nhất vẫn là một chỗ: bảo đảm dữ liệu nhập vào ở ruộng, ở kho, ở xưởng là thật.
Ở Việt Nam, tem "truy xuất nguồn gốc blockchain" đã xuất hiện trên trái cây, thuỷ sản, hàng đóng gói. Có hệ thống phía sau là sổ cái dùng chung thật; có cái chỉ là một trang web bình thường gắn mã QR. Bài này giúp chủ doanh nghiệp phân biệt hai loại, và quyết định mình thật sự cần loại nào.
Truy xuất nguồn gốc thật ra cần những gì
Gạt công nghệ sang một bên, truy xuất nguồn gốc là một chuỗi câu khẳng định đơn giản: lô này từ vườn này, thu hoạch ngày này, xử lý bằng thứ này, đóng gói ở đây, giữ ở nhiệt độ này, đi trên xe này, tới nơi kia. Người mua, cơ quan quản lý hay người tiêu dùng muốn thấy những câu đó và tin được chúng.
Tin được hay không phụ thuộc hai chuyện tách biệt. Một, câu đó có đúng ngay lúc được ghi không? Hai, từ đó tới giờ có ai sửa không? Blockchain chỉ giúp câu hỏi thứ hai: nó làm cho mọi lần sửa về sau đều lộ ra. Nó không làm gì được khi công nhân gõ nhầm mã vườn, nhà cung cấp bịa ngày thu hoạch, hay con tem bị bóc từ thùng tốt dán sang thùng xấu.
Vì thế người làm lâu năm trong nghề hay nói tới bài toán "cây số đầu tiên". Hồ sơ chỉ trung thực tới mức khoảnh khắc ghi nhận trung thực. Mã vạch in theo chuẩn thống nhất, cân và nhiệt kế tự ghi số, ảnh chụp có vị trí và giờ, cộng với kiểm tra đột xuất của bên độc lập, làm được nhiều cho niềm tin hơn bất kỳ công nghệ sổ cái nào.
Nhìn truy xuất nguồn gốc theo cách đó thì chuyện chọn công nghệ sáng ra hẳn. Mình không chọn "có blockchain hay không". Mình chọn cách ghi nhận dữ liệu cho trung thực, rồi chọn nơi lưu sao cho những người cần tin thì tin được.
Cơ sở dữ liệu hay blockchain? Bảng quyết định nhanh
Trả lời thật từng dòng cho chuỗi cung ứng của chính mình. Phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ rơi vào cột giữa.
| Câu hỏi | Cơ sở dữ liệu có nhật ký thay đổi là đủ | Sổ cái dùng chung có thể đáng làm |
|---|---|---|
| Ai ghi hồ sơ? | Chủ yếu công ty mình hoặc một nền tảng mọi bên tin | Nhiều công ty độc lập, không bên nào chịu để bên kia vận hành hệ thống |
| Ai cần tin hồ sơ? | Khách hàng, vốn đã tin thương hiệu của mình | Người mua nước ngoài, đối tác hay cơ quan quản lý cần bằng chứng không một bên nào sửa được lịch sử |
| Dữ liệu thay đổi thường xuyên không? | Thường xuyên, chỉnh sửa là chuyện bình thường | Hiếm khi, và mỗi lần sửa phải truy ra được ai sửa |
| Ngân sách và năng lực thế nào? | Hạn chế, đội IT nhỏ hoặc không có | Đủ để chạy nút hoặc góp vào một liên minh, các đối tác cùng chia chi phí |
| Nhà cung cấp biến mất thì sao? | Xuất dữ liệu ra rồi chuyển hệ thống khác | Đối tác vẫn giữ bản sao; hồ sơ còn nguyên dù một thành viên rút đi |
Nếu phần lớn câu trả lời rơi vào cột giữa, nhãn "blockchain" chủ yếu chỉ thêm chi phí. Đó không phải thất bại, đó là một quyết định tỉnh táo.
Người mua quét mã thì thật ra thấy gì
Một trang web, không phải chính blockchain. Quét mã QR là mở một trang web bình thường. Trang đó có đọc từ sổ cái hay không thì không nhìn ra được, trừ khi nó đưa ra tham chiếu kiểm chứng được.
Một mã giao dịch tự kiểm được ở nơi khác. Hệ thống nghiêm túc đưa ra mã giao dịch hoặc mã băm có thể tra trên trang tra cứu khối nằm ngoài trang của nhà cung cấp.
Chi tiết theo lô hay theo từng sản phẩm. Phần lớn hệ thống truy theo lô, không theo từng trái, từng con cá. Vậy là bình thường, nhưng nên ghi rõ.
Ảnh, chứng nhận và kết quả kiểm định. Với đa số người mua, những thứ này quan trọng hơn cách lưu trữ. Phải có ngày tháng và địa điểm.
Đường link sang năm vẫn mở được. Mã in trên bao bì sống lâu hơn nhiều công ty khởi nghiệp làm truy xuất. Hỏi rõ nhà cung cấp đóng cửa thì đường link ra sao.
Lời lẽ rõ ràng, không nói quá. "Ghi trên blockchain" không có nghĩa là "chứng nhận an toàn". Nhãn làm nhoè hai chuyện này dễ chuốc phàn nàn, thậm chí rắc rối pháp lý.
Có chỗ để báo khi thấy sai. Hệ thống tốt cho người mua báo chỗ không khớp, và trong công ty có người thật sự đọc.
Làm thử quy mô nhỏ mà không đốt tiền
Trước khi gắn với nền tảng nào, thử trên một dòng sản phẩm, một mùa vụ. Mục tiêu là học xem dữ liệu đứt ở đâu, không phải để làm màu.
- Chọn một sản phẩm, một tuyến. Ví dụ một giống trái cây từ vài vườn tới một nhà đóng gói xuất khẩu.
- Vẽ ra mọi lần trao tay. Ghi lại ai chạm vào sản phẩm, hiện họ ghi chép gì, ghi trên cái gì: giấy, bảng tính hay app.
- Sửa khâu ghi nhận trước. Đưa mã vạch chuẩn lên thùng, cân và nhiệt độ tự ghi, chụp ảnh ở các bước then chốt, rồi mới bàn chuyện lưu ở đâu.
- Lưu bằng hệ thống đơn giản nhất chạy được. Bắt đầu bằng cơ sở dữ liệu hay bảng tính dùng chung có lịch sử sửa. Ghi lại mỗi lần đối tác cãi hoặc sửa dữ liệu.
- Đếm số vụ tranh cãi. Đối tác hiếm khi cãi về hồ sơ thì sổ cái thêm được rất ít. Cãi liên miên và không ai tin để bên kia giữ dữ liệu thì sổ cái dùng chung mới đáng tính.
- Nói chuyện với người mua. Hỏi họ thật sự cần bằng chứng gì. Nhiều nhà nhập khẩu quan tâm chứng nhận, kết quả kiểm dư lượng và nhật ký chuỗi lạnh hơn là công nghệ lưu trữ.
- Quyết bằng số liệu từ đợt thử. So chi phí, thời gian tốn cho mỗi lô và số lỗi bắt được rồi mới chọn hệ thống lâu dài.
Giới hạn nói thật, và hỏi ai khi cần
Một dự án truy xuất bằng blockchain vẫn có thể đáng làm dù không thật sự cần thiết, chẳng hạn khi một khách hàng lớn yêu cầu, hay khi hiệp hội ngành dựng chung và chia chi phí. Khi đó cứ tham gia, nhưng tham gia tỉnh táo: hiểu rõ lưu cái gì, ai kiểm soát quyền truy cập, và muốn rút ra thì rút thế nào.
Cẩn thận với nhà cung cấp hứa blockchain sẽ "bảo đảm" chất lượng, "chấm dứt gian lận" hay giúp bán giá cao hơn. Không điều nào trong đó là thứ một công nghệ lưu trữ hứa được. Xin tên các doanh nghiệp cùng quy mô đã dùng, và gọi hỏi trực tiếp họ.
Với hàng xuất khẩu, yêu cầu của thị trường đến quan trọng hơn mọi lựa chọn công nghệ. Hỏi hiệp hội ngành hàng, đối tác nhập khẩu và, khi liên quan, các cơ quan phụ trách an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật để biết thật sự cần hồ sơ gì.
Câu hỏi thường gặp
Mã QR blockchain có chứng minh sản phẩm là thật không?
Tự nó thì không. Nó cho thấy hồ sơ không bị sửa sau khi ghi, nhưng không chứng minh hồ sơ đúng, cũng không chứng minh mã đang dán đúng gói hàng.
Blockchain riêng (private) có hơn cơ sở dữ liệu không?
Nếu một công ty nắm hết các nút, blockchain riêng chẳng hơn bao nhiêu so với cơ sở dữ liệu có nhật ký tốt. Nó có ý nghĩa hơn khi nhiều tổ chức độc lập cùng chạy nút.
Người mua nước ngoài có bắt buộc truy xuất bằng blockchain không?
Phần lớn yêu cầu truy xuất và hồ sơ đáng tin, chứ không chỉ định công nghệ. Hỏi chính người mua và hiệp hội ngành xem họ thật sự kiểm gì.
Phần khó nhất của hệ thống truy xuất là gì?
Ghi nhận dữ liệu chính xác ở ruộng, trên ghe hay dưới xưởng, ngày nào cũng làm, bởi những người đang bận. Khâu đó cẩu thả thì công nghệ nào cũng hỏng.
Làm sao kiểm tra nhãn "blockchain" là thật?
Tìm mã giao dịch có thể kiểm trên trang tra cứu độc lập, và hỏi nhà cung cấp dùng mạng nào, ai chạy nút. Không trả lời rõ được thì coi nó là cơ sở dữ liệu bình thường.
