Những cài đặt bảo mật điện thoại quan trọng nhất là khoá màn hình đủ mạnh, cập nhật hệ thống tự động, chỉ cài ứng dụng từ kho chính thức, và từ chối các quyền đặc biệt như trợ năng (accessibility), chia sẻ màn hình hay quản trị thiết bị với ứng dụng mình không hoàn toàn tin. Trên Android, hãy để tắt chế độ cài ứng dụng từ nguồn không rõ, vì ứng dụng giả gửi dưới dạng file APK qua tin nhắn là cách kẻ lừa đảo hay dùng để chiếm điện thoại và ứng dụng ngân hàng.
Nếu đã lỡ cài một ứng dụng đáng ngờ và cấp quyền cho nó, hãy hành động nhanh: ngắt điện thoại khỏi internet, dùng máy khác gọi ngân hàng theo số chính thức, rồi nhờ người rành giúp gỡ ứng dụng hoặc khôi phục máy trước khi dùng lại ngân hàng.
Vì sao điện thoại giờ là mục tiêu chính
Với nhiều người Việt, điện thoại chứa gần như mọi thứ: ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, lịch sử chat, ảnh chụp giấy tờ tuỳ thân, email, tài khoản mạng xã hội và cả cái SIM nhận mã xác thực. Ai nắm được điện thoại thường là nắm được tiền.
Kẻ tấn công biết rằng phá thẳng lớp bảo mật của một chiếc điện thoại đời mới là rất khó. Nên phần lớn đòn tấn công nhắm vào con người: dụ cài một thứ gì đó, cấp một quyền, hay chia sẻ màn hình. Khi đã vậy, chính lớp bảo mật của điện thoại lại làm việc cho kẻ gian, vì mọi thao tác trông như do chủ máy làm.
Kịch bản hay gặp là một tin nhắn hay cuộc gọi tự xưng từ cơ quan nhà nước, công ty điện nước hay bên giao hàng, kèm đường link "cài ứng dụng để hoàn tất thủ tục". Link đó tải về một file APK, định dạng cài đặt ứng dụng Android, nằm ngoài kho chính thức. Ứng dụng giả sau đó đòi các quyền rất mạnh.
Tin tốt là chỉ vài cài đặt và thói quen đã chặn được phần lớn các đòn này, kể cả khi người dùng lỡ bấm vào link. Bài này tập trung vào những lớp phòng thủ kỹ thuật đó.
Những cài đặt điện thoại nào cũng nên có
Khoá màn hình đủ mạnh. Mã PIN từ sáu số trở lên hoặc mật khẩu, thêm vân tay hay khuôn mặt cho tiện. Tránh ngày sinh, số lặp và hình vẽ đơn giản.
Tự động cập nhật hệ thống và ứng dụng. Bản cập nhật vá những lỗ hổng mà kẻ tấn công đã biết. Máy nào không còn nhận bản vá bảo mật thì nên thay.
Chỉ cài từ kho ứng dụng chính thức. Trên Android, để tắt "cài ứng dụng không rõ nguồn gốc" cho trình duyệt và ứng dụng chat. Trên iPhone, đừng cài cấu hình hay chứng chỉ do người lạ gửi.
Bật quét mã độc có sẵn. Điện thoại Android có sẵn tính năng quét ứng dụng đi kèm kho ứng dụng; cứ để bật và chú ý các cảnh báo của nó.
Ẩn nội dung nhạy cảm trên màn hình khoá. Đặt thông báo ẩn nội dung khi máy khoá, để ai cầm máy cũng không đọc được mã xác thực.
Mã PIN cho SIM. Đặt PIN cho SIM thì kẻ trộm không lắp sang máy khác để nhận mã của mình được. Cất kỹ mã PUK nhà mạng cấp.
Tìm và xoá thiết bị từ xa. Bật tính năng tìm thiết bị của nền tảng để khoá hoặc xoá máy từ xa khi bị mất.
Sao lưu mã hoá và khôi phục tài khoản. Bảo đảm tài khoản nền tảng có xác thực hai lớp và thông tin khôi phục còn đúng.
Những quyền nên khiến mình dừng lại suy nghĩ
Phần lớn ứng dụng chỉ cần quyền thông thường như camera hay vị trí. Có vài quyền cho gần như toàn quyền điều khiển, và đó là những quyền ứng dụng lừa đảo hay xin.
| Quyền | Cho phép làm gì | Dùng chính đáng | Đáng báo động khi |
|---|---|---|---|
| Dịch vụ trợ năng | Đọc mọi thứ trên màn hình và bấm nút thay mình | Trình đọc màn hình, công cụ cho người khuyết tật | Ứng dụng cài từ đường link xin quyền này |
| Chia sẻ màn hình, điều khiển từ xa | Người khác xem hoặc điều khiển màn hình trực tiếp | Kỹ thuật viên quen biết hay người nhà hỗ trợ | Người lạ qua điện thoại bảo cài hoặc mở |
| Quản trị thiết bị | Ứng dụng khó gỡ, có quyền khoá hoặc xoá máy | Quản lý thiết bị của công ty | Ứng dụng lạ xin quyền này trên điện thoại cá nhân |
| Đọc tin nhắn SMS | Xem tin nhắn, kể cả mã xác thực | Ứng dụng nhắn tin mặc định | Ứng dụng không phải nhắn tin mà xin |
| Hiển thị trên ứng dụng khác | Vẽ cửa sổ đè lên ứng dụng khác | Bong bóng chat, bộ lọc màn hình | Đi kèm quyền trợ năng ở một ứng dụng lạ |
| Cài ứng dụng khác | Tải và cài thêm ứng dụng | Kho ứng dụng, trình quản lý file mình tự chọn | Trình duyệt hay ứng dụng chat xin sau khi mình bấm link |
Một số ứng dụng ngân hàng nay đã cảnh báo hoặc không cho chạy khi phát hiện quyền rủi ro hay ứng dụng điều khiển từ xa đang hoạt động. Hãy coi trọng những cảnh báo đó, đừng tìm cách lách.
Lỡ cài ứng dụng đáng ngờ thì làm gì
Khi trong máy có ứng dụng ngân hàng, tốc độ là quan trọng nhất. Đừng đợi chắc chắn mới làm.
- Bật chế độ máy bay hoặc tắt dữ liệu di động và wifi. Cắt đường kết nối của kẻ gian tới điện thoại.
- Dùng máy khác gọi ngân hàng. Gọi theo số in trên thẻ hoặc trên trang web chính thức của ngân hàng, đề nghị khoá ngân hàng điện tử và kiểm tra giao dịch.
- Trình báo công an. Nhất là khi tiền đã bị chuyển đi. Nếu làm được một cách an toàn, giữ lại ảnh chụp tin nhắn, đường link, số điện thoại.
- Gỡ ứng dụng và các quyền đặc biệt của nó. Kiểm phần trợ năng và phần quản trị thiết bị trước, rồi gỡ cài đặt. Không gỡ được thì nhờ người rành giúp.
- Cân nhắc khôi phục cài đặt gốc. Không rõ ứng dụng đã làm gì thì khôi phục toàn bộ sau khi sao lưu ảnh và danh bạ là an toàn nhất. Đừng cài lại những ứng dụng mình không nhận ra.
- Đổi mật khẩu quan trọng từ một thiết bị sạch. Email, tài khoản nền tảng, mạng xã hội, rồi kiểm lại thông tin khôi phục.
Nếu đang giúp ông bà, cha mẹ xử lý chuyện này, hãy giữ bình tĩnh và đừng trách. Các kịch bản lừa đảo do dân chuyên nghiệp dựng, và người thấy xấu hổ thường giấu luôn lần sau.
Bảo vệ người lớn tuổi trong nhà mà không "tịch thu" điện thoại
Ông bà, cha mẹ hay bị nhắm tới vì có thể chưa quen cách ứng dụng được cài đặt bình thường. Nhưng lấy điện thoại của họ hay khoá chặt mọi thứ thường phản tác dụng; họ sẽ đi nhờ người khác, có khi là người lạ.
Cách tốt hơn là ngồi cài các thiết lập bảo vệ cùng họ: khoá màn hình, cập nhật, tắt nguồn không rõ, ẩn thông báo trên màn hình khoá. Giải thích một luật đơn giản thay vì một danh sách dài: cơ quan, tổ chức thật không bao giờ bảo mình cài ứng dụng từ đường link hay chia sẻ màn hình.
Thống nhất một thói quen trong nhà. Trước khi cài bất cứ thứ gì ai đó bảo cài, họ gọi cho một người thân đã chỉ định sẵn. Làm cho cuộc gọi đó thật dễ và không bao giờ bị chê cười. Một cuộc gọi năm phút chẳng tốn gì so với một tài khoản bị rút sạch.
Vài tháng một lần cùng họ xem lại điện thoại, nhìn danh sách ứng dụng đã cài và phần trợ năng. Coi đó là bảo dưỡng định kỳ như kiểm lốp xe máy, chứ không phải đi "kiểm tra".
Câu hỏi thường gặp
File APK là gì?
APK là định dạng file cài đặt ứng dụng Android. Ứng dụng từ kho chính thức được cài an toàn ở chế độ nền; file APK gửi qua link hay chat thì bỏ qua các bước kiểm đó và là cách phát tán ứng dụng giả rất phổ biến.
iPhone có an toàn trước ứng dụng giả không?
iPhone khiến việc cài ứng dụng ngoài kho chính thức khó hơn, nhưng kẻ gian vẫn có thể bảo mình cài cấu hình, chia sẻ màn hình hay nhập mật khẩu vào trang giả. Luật vẫn vậy: không làm theo hướng dẫn cài đặt của người lạ.
Vì sao ứng dụng lừa đảo đòi quyền trợ năng?
Vì quyền này cho chúng đọc màn hình và bấm nút như chính mình, kể cả bên trong ứng dụng ngân hàng. Ứng dụng chính đáng cần quyền này rất hiếm, thường là để hỗ trợ người khuyết tật.
Điện thoại có cần phần mềm diệt virus không?
Với đa số người, bật lớp bảo vệ có sẵn, cập nhật và chỉ cài từ kho chính thức là đủ. Dè chừng các ứng dụng "dọn rác", "tăng tốc", thường không cần thiết và có khi còn gây hại.
Chỉ qua một cuộc gọi, người khác có điều khiển được điện thoại mình không?
Riêng một cuộc gọi thì không chiếm được máy. Nguy hiểm đến khi người gọi thuyết phục mình cài ứng dụng, chia sẻ màn hình hay đọc mã. Hãy cúp máy và tự gọi lại tổ chức đó theo số chính thức.
