Vì sao công nghệ mới cứ đi từ phấn khích tới thất vọng? Vì kỳ vọng tăng nhanh hơn nhiều so với tốc độ công nghệ chín: vài bản trình diễn đầu tiên khiến ai cũng tưởng mọi thứ sẽ đổi ngay, tiền và sự chú ý đổ vào ồ ạt, giới hạn ngoài đời thật lộ ra, rồi mối quan tâm sụp xuống trước khi phần lõi hữu ích lặng lẽ đi vào đời sống thường ngày. Blockchain doanh nghiệp, metaverse, xe tự lái đều đã đi con đường này, và một phần của AI đang ở trên đó.
Hiểu mẫu hình này giúp mình quyết định khi nào nên thử, khi nào nên chờ, khi nào nên mặc kệ tiếng ồn, dù là đang điều hành doanh nghiệp, tính đường nghề nghiệp hay đơn giản là không muốn mua nhầm thứ vào nhầm lúc.
Chu kỳ thổi phồng công nghệ là gì?
Cách mô tả nổi tiếng nhất cho mẫu hình này là chu kỳ thổi phồng (hype cycle) do hãng nghiên cứu Gartner phổ biến. Nó gồm năm giai đoạn: khởi phát, như một bản trình diễn gây ấn tượng hay một kết quả nghiên cứu; đỉnh kỳ vọng thổi phồng, khi báo chí và tiền đầu tư dồn dập; đáy vỡ mộng, khi các dự án đầu tiên gây thất vọng; dốc khai sáng, khi người ta hiểu ra công nghệ thật sự giỏi việc gì; và cao nguyên năng suất, khi nó trở thành hạ tầng bình thường.
Mô hình này là một cách mô tả, không phải quy luật. Có công nghệ không bao giờ bò ra khỏi đáy; có công nghệ bỏ qua hẳn màn kịch tính. Người phê bình cũng chỉ ra rằng nhìn lại thì gần như lịch sử nào cũng ướm được vào đường cong. Dù vậy, hình dạng đó vẫn nắm được một điều có thật về cách sự chú ý và đồng tiền của con người vận động quanh công cụ mới.
Điểm mấu chốt là cả đỉnh lẫn đáy đều méo. Ở đỉnh, người ta đánh giá quá cao tốc độ và phạm vi thay đổi. Ở đáy, người ta đánh giá quá thấp những gì đã lặng lẽ bắt đầu chạy được. Một nhận xét thường được gán cho nhà tương lai học Roy Amara nói rất gọn: chúng ta hay đánh giá quá cao tác động của một công nghệ trong ngắn hạn và đánh giá quá thấp nó trong dài hạn.
Để ra quyết định thực tế, câu hỏi hữu ích nhất không phải “cái này có đang bị thổi phồng không?” mà là “ứng dụng cụ thể nào của công nghệ này đã chứng minh được giá trị, cho ai, với chi phí bao nhiêu?” Ngay cả lúc cơn sốt lên cao nhất, thường vẫn có vài ứng dụng như vậy, và chúng thường kém hào nhoáng hơn các dòng tít.
Những cơn sốt gần đây: hứa gì và còn lại gì
Nhìn lại các làn sóng trước cho thấy một khoảng cách lặp đi lặp lại giữa lời hứa lúc đỉnh và thứ cuối cùng thật sự hữu ích.
| Công nghệ | Lời hứa lúc đỉnh | Chuyện đã xảy ra | Thứ còn lại |
|---|---|---|---|
| Bong bóng dot-com | Mọi doanh nghiệp sẽ lên mạng ngay lập tức; lợi nhuận không quan trọng. | Hàng loạt công ty sụp đổ khi bong bóng vỡ quanh thời điểm chuyển giao thiên niên kỷ. | Thương mại điện tử, tìm kiếm và quảng cáo trực tuyến, về sau thành xương sống của kinh tế số theo một con đường chậm và gập ghềnh hơn. |
| Blockchain doanh nghiệp | Sổ cái phân tán sẽ thay cơ sở dữ liệu trong ngân hàng, logistics, hành chính. | Nhiều dự án thử nghiệm lặng lẽ xếp xó vì một cơ sở dữ liệu dùng chung làm việc đó rẻ hơn. | Những ứng dụng hẹp khi nhiều bên không tin nhau, cùng phần hạ tầng phía sau tài sản số và stablecoin. |
| Metaverse | Con người sẽ làm việc, mua sắm, giao lưu trong thế giới 3D dùng chung; doanh nghiệp đua nhau mua đất ảo. | Phần lớn thế giới ảo vẫn vắng người, các khoản đầu tư lớn bị thu hẹp. | VR và AR cho đào tạo, chơi giải trí, thiết kế và một số việc trong công nghiệp, phần cứng vẫn tiếp tục tốt lên. |
| Xe tự lái | Xe tự lái hoàn toàn sẽ phổ biến trong vài năm. | Tình huống hiếm gặp, an toàn và quy định khó hơn tưởng tượng rất nhiều; nhiều dự án đóng cửa. | Tính năng hỗ trợ lái trên xe phổ thông và dịch vụ taxi tự lái giới hạn ở một số ít thành phố. |
| AI tạo sinh (đang diễn ra) | AI sẽ thay phần lớn việc văn phòng, tác tử AI sẽ tự điều hành công ty. | Được dùng hằng ngày rất rộng cho viết, lập trình, tìm kiếm, song song với lỗi sai, chi phí cao và lợi ích không đều. | Còn quá sớm để kết luận; soạn nháp, tóm tắt, hỗ trợ lập trình, chăm sóc khách hàng đã cho thấy giá trị bền. |
Bài học không phải là công nghệ bị thổi phồng thì thất bại. Mà là phần hữu ích thường hẹp hơn, chậm hơn, nhàm hơn lời hứa lúc đỉnh, rồi sau đó lại lớn hơn mức người ta bi quan lúc ở đáy.
Dấu hiệu một công nghệ đang ở gần đỉnh cơn sốt
Ai cũng đổi tên, đổi khẩu hiệu. Công ty chẳng có sản phẩm liên quan cũng gắn từ khoá thời thượng vào tên, khẩu hiệu hay chức danh.
Ngân sách có trước bài toán. Tổ chức công bố chiến lược, phòng lab, khoản chi trước cả khi nói được vấn đề cụ thể nào công nghệ sẽ giải quyết.
Trình diễn nhiều hơn triển khai. Báo chí đầy nguyên mẫu ấn tượng, nhưng tìm mãi không ra khách hàng dùng nó hằng ngày cho việc thật.
Khoá học và tư vấn mọc lên như nấm. Một làn sóng khoá học đắt tiền doạ rằng không học là bị bỏ lại phía sau là tín hiệu kinh điển.
Mốc thời gian mơ hồ mà chắc nịch. Những câu kiểu “vài năm nữa mọi thứ sẽ khác”, không nói ai làm, làm cách nào, tốn bao nhiêu.
Người đặt câu hỏi bị coi là lạc hậu. Những thắc mắc hợp lý về chi phí, an toàn hay nhu cầu bị gạt đi như thể người hỏi không hiểu tương lai.
Tài sản đầu cơ xuất hiện. Đất ảo, token hay cổ phiếu gắn với từ khoá được giao dịch ở mức giá chẳng dính gì tới công dụng thật.
Họ hàng hỏi mình về nó. Khi chủ đề phủ kín bàn nhậu, bữa cơm gia đình và chuyện trên taxi, kỳ vọng thường đã đi trước thực tế khá xa.
AI đang ở đâu trên đường cong, và mình nên làm gì?
AI tạo sinh khác metaverse ở một điểm quan trọng: rất nhiều người dùng nó mỗi ngày cho việc thật như soạn văn bản, dịch, tóm tắt, viết code. Điều đó cho thấy một phần lõi bền vững, dù cơn sốt xung quanh có diễn biến thế nào.
Cùng lúc đó, không ít khẳng định đang thịnh hành mang dấu hiệu đỉnh sốt kinh điển: tác tử AI sắp điều hành cả phòng ban, phần lớn việc làm sẽ biến mất trong vài năm, công ty nào chưa có chiến lược AI là chết. Nhiều tổ chức cũng đang nhận ra làm thử thì dễ, còn ra được lợi ích ổn định, đo đếm được thì khó.
Cách làm thực tế cho người dùng và doanh nghiệp ở Việt Nam
Với cá nhân và doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam, cách làm thực tế là tách từng lớp. Dùng ngay những gì đã được chứng minh và thử rẻ, như AI soạn nháp, dịch, tóm tắt có người kiểm lại. Thử thận trọng những gì hứa hẹn nhưng chưa đều tay, như tác tử AI tự thao tác thay mình. Chờ đã với mọi thứ đòi bỏ một khoản lớn ngay từ đầu mà lý do chỉ là các lời dự báo.
Chu kỳ thổi phồng cũng mở ra cơ hội ở đáy. Khi sự chú ý dời đi, giá giảm, công cụ ổn định dần, và người vẫn lặng lẽ học tiếp sẽ có lợi thế. Giữ tò mò mà không bị cuốn theo là thái độ đáng giá nhất suốt cả đường cong.
Câu hỏi thường gặp
Chu kỳ thổi phồng của Gartner là gì?
Đó là mô hình phổ biến mô tả năm giai đoạn kỳ vọng của công chúng với công nghệ mới: khởi phát, đỉnh kỳ vọng thổi phồng, đáy vỡ mộng, dốc khai sáng và cao nguyên năng suất. Nó mô tả một mẫu hình hay gặp chứ không dự báo cho công nghệ cụ thể nào.
AI có phải bong bóng như metaverse không?
Một số kỳ vọng và mức định giá có thể đang bị thổi phồng, nhưng khác metaverse, AI tạo sinh đã được rất nhiều người dùng hằng ngày cho việc thật. Dù cơn sốt có hạ nhiệt, phần lõi hữu ích đó vẫn ở lại.
Blockchain có thất bại không?
Ý tưởng blockchain thay phần lớn cơ sở dữ liệu đã không đứng vững, nhiều dự án thử nghiệm của doanh nghiệp đã dừng. Các ứng dụng hẹp hơn vẫn còn, nhất là khi nhiều bên cần chung một sổ ghi mà không phải tin một bên vận hành, và trong hạ tầng tài sản số.
Khi nào doanh nghiệp nhỏ nên áp dụng công nghệ mới?
Khi nó giải quyết một vấn đề cụ thể, có bằng chứng doanh nghiệp tương tự được lợi, và có thể thử với chi phí dừng lại thấp. Đi đầu hiếm khi đáng để bỏ một khoản lớn ngay từ đầu.
Định luật Amara là gì?
Đó là nhận xét, thường được gán cho Roy Amara, rằng con người hay đánh giá quá cao tác động của công nghệ trong ngắn hạn và đánh giá quá thấp trong dài hạn. Câu này nhắc mình kiên nhẫn, đừng quá hào hứng mà cũng đừng gạt phăng.
